كى علم نباشد معنى « 1 » اعمّ از علم بوذه باشد - و علم معنى خاصّ ، پس « 2 » علم مركّب « ( بوذه ) » باشذ - نه بسيط « 3 » ، و تقدير بساطت اوست . جواب - اين سخن مبنىّ بر آنست - كى تصوّر بديهىّ آنست كى : لا يتقدّمه تصوّر - يتوقّف عليه ، نه آنك : لا يحتاج إلي طلب و كسب ، و اصطلاح الأكثر علي الثّانى - لا الأوّل ، و إليه ذهب بعضهم كعمر بن « 4 » سهلان السّاويّ ، و ابن الحاجب - و غيرهما . و همين جماعت « ( مى ) » گويند كى : تصوّر علم اگر جه كسبىّ است ، امّا تحديد آن ممكن نيست ، - جه تعريف اگر كنند يا : بنفس او كنند - يا به غير او ، - و هر دو محال است . امّا بنفس او - به جهت آنك : تعريف الشّيء بنفسه ، مستلزم تقدّم معرفة الشّيء علي معرفته است ، و اين محال است . - و امّا به غير او - به جهت آنك : هر جه غير علم است ، او را بعلم مىدانند - بس اگر علم را بغيرى بدانند دور باشد - و فساد آن ظاهر . جواب - هر جه غير علم است او را بحصول علم بر آن بدانند - نه بتصوّر علم ، و با [ ( ا ) ] ختلاف جهت توقّف دور نباشذ ، جه تصوّر علم بر تقدير آنك كسبىّ باشد موقوف باشذ بر تصوّر غير علم ، و [ ( تصوّر غير علم ) ] موقوف باشد بر حصول علم بر غير - نه بر تصوّر علم ، بس دور نباشذ .

--> ( 1 ) - پس - ط . ( 2 ) - مش - اصل . ( 3 ) - نه شرط - اصل . ( 4 ) - و لانه ذهب بعضهم كعمران - اصل . - و مقصود زين الدين عمر بن سهلان است - در اوائل كتاب معروف خود « البصائر النصيريّه » ( مؤلّف ما بين سال 521 - 526 ) - و ترجمهء حياة او را در « رسالهء شرح حال ابو الحسن بيهقىّ » نوشته‌ام .